vrijdag 12 mei 2017

Lolita in Teheran

Azar Nafisi, 
Reading Lolita in Tehran:
A Memoir in Books (Iran 2003).
Nederlandse titel: Lolita lezen in Teheran
Memoires, 368 pp.


De Nederlandse ondertitel, "zeven vrouwen en hun verboden leesclub", zet de lezer tot mijn grote ergernis prompt op het verkeerde been. Alsof het een gezellig boek is, over gesluierde vrouwen die met rode oortjes Lolita lezen. Dit boek is veel beter en veel meer. De schrijfster was in de vorige eeuw docent Engelse letterkunde aan een universiteit in Teheran en toen ze uiteindelijk werd ontslagen omdat ze weigerde een sluier te dragen, ging ze met een aantal van haar beste studentes thuis verder met het lezen en analyseren van westerse schrijvers, zoals Vladimir Nabokov, Henry James, F. Scott Fitzgerald en Jane Austen - om maar een paar grootheden te noemen. Rode oortjes komen er niet aan te pas, ondanks het semi-clandestiene karakter van de bijeenkomsten. Het gaat over het universele van grote literatuur en over de relevantie ervan voor een Aziatische theocratie als het hedendaagse Iran. Ook is het een impressie uit de eerste hand van het leven in Iran van 1979 tot 1997, toen de schrijfster weer naar de VS vertrok, omdat ze het verstikkende intellectuele klimaat in Iran niet meer aankon.

Azar Nafisi in 2015 (geb. 1948)
Revolutie en de ongewenste uitkomst daarvan
De vader van Nafizi was ooit burgemeester van Teheran onder de sjah en ook die laatste hield er al een onderdrukkend regime op na, want vader Nafizi belandde in 1963 kort in de gevangenis vanwege zijn politieke ideeën. Azar Nafizi genoot vervolgens niet voor niets  een groot deel van haar onderwijs in het buitenland, eerst vanaf haar dertiende in Engeland en Zwitserland en later in de VS. Maar in 1979 keerde ze terug, toen de gehate sjah verdreven was en het nog helemaal geen uitgemaakte zaak was dat de geestelijken het land in een totalitaire theocratie zouden veranderen. Integendeel, de linkse intellectuelen hadden hele andere plannen met het land. Maar de geestelijken en hun aanhang waren bereid geweld te gebruiken om hun ideologie aan het volk op te dringen en zij wonnen het pleit, zoals we allemaal weten. Ook handig voor hen was dat er al in 1980 oorlog met buurland Irak uitbrak, want elk dictatoriaal regime heeft een vijand nodig om zijn positie te legitimeren en het volk verenigd te houden.

Het eten van een appel
Het boek heeft geen chronologische structuur, maar springt heen en weer in de tijd, waarmee het nooit een en-toen-en-toen verhaaltje wordt, maar wat wel wat extra van de lezer vraagt. Het boek is eerder opgehangen aan de thema's uit de romans die Nafisi en haar studentes bespreken en aan de enorme hindernissen waar de schrijfster en deze jonge vrouwen voortdurend tegenop lopen. Een van haar studentes heeft jaren in de gevangenis doorgebracht als politieke gevangene, een andere wordt bij elke stap die ze zet vergezeld door haar controlerende jongere broer en er is ook een voorval waarbij één van de studentes hardhandig op haar vingers getikt wordt omdat ze in het openbaar een appel eet - een vrouw die een appel blijkt per definitie sexy en dus immoreel te zijn.

Bevrijding en open ruimtes
Al meteen in het begin zegt Nafisi iets heel interessants over literatuur:
[One of my students] reminded me of a warning I was fond of repeating: do not, under any circumstances, belittle a work of fiction by trying to turn it into a carbon copy of real life; what we search for in fiction is not so much reality but the epiphany of truth.
Een diepgaande connectie met een literair werk gaat immers veel verder dan 'een stukje herkenning' of een 'wat ik er bij voelde'. Want zoiets vormt slechts een begin. Academici als Nafisi en haar buitengewoon intelligente jonge vrouwen zoeken in literatuur veel meer: een vorm van bevrijding, de open ruimtes die ze in het echte leven niet hebben. Literaire analyse geeft hen inzichten, waarmee ze - in ieder geval in hun verbeelding - uit kunnen stijgen boven de gekooide levens die het regime hen oplegt. Nafisi verwijst daarbij heel toepasselijk naar haar mythische landgenote Scheherazade, die met de kracht van het verhaal de dood op afstand hield en een cyclus van geweld doorbrak "by choosing to embrace different terms of engagement. She fashions her universe not through physical force, as does the king, but through imagination and reflection."

Het is wrang dat de literatuur - voor wat betreft Nafisi in ieder geval - niet opgewassen bleek tegen de realiteit van leven onder het bewind van Khomeini en zijn opvolgers. In 1997 verliet ze het land definitief en werd docent aan een Amerikaanse universiteit. Daar schreef ze ook deze indrukwekkende memoires.

Teheran (bron: Wikipedia)
Voor de echte liefhebber
Ik hoop dat ik de lezer met mijn bespreking van de indruk af geholpen heb, dat dit een knus en vlot geschreven 'vrouwenverhaaltje' is. Niets is minder waar: Reading Lolita in Tehran is een uitdagende en diepgravende vervlechting van observaties over literatuur en het leven onder een regime dat er alles aan gelegen is de vrije verbeeldingskracht met geweld de kop in te drukken. Prachtig als voorbereiding voor een tripje naar Iran, maar net zo zeer voor iedereen die een meer dan gemiddelde belangstelling voor literatuur heeft, dat wil zeggen: bereid is om daar oprechte moeite voor te doen.
________________________________________

Op het moment dat dit bericht gepubliceerd wordt, banjer ik door Iran en ben ik (als alles volgens plan gaat) onderweg van Isfahan naar het Alborzgebergte dat je op de foto hierboven ziet en dat Azar Nafisi toen ze daar nog woonde met zoveel liefde vanuit haar appartement in Teheran aanschouwde.

PS Aarzel niet om je eigen commentaar toe te voegen. Ik stel het zeer op prijs als mensen de moeite nemen om reacties of aanvullingen te plaatsen. Heb je dit boek besproken op je eigen blog? Dan zou het fijn zijn als je een link bij de reacties plaatst.

zaterdag 29 april 2017

Vreemde sfeer

Sarah Perry,
After Me Comes the Flood (GB 2014)
Roman, 241 pp.
Niet in het Nederlands vertaald


Ik heb sterk het idee, dat ik deze roman geen recht doe met mijn bespreking en mijn tamelijk zuinige drie sterren, maar ik kan er ook niks beters van maken. After Me Coms the Flood is een schitterend geschreven boek dat voor mij domweg niet werkt. Als je benieuwd bent waarom niet (iedereen toch zeker?), lees dan vooral door. En houd er ook rekening mee dat onder anderen de recensenten van de The Guardian, The Independent en The Telegraph zeer te spreken waren over deze literaire roman. En dat Sarah Perry een originele schrijver met overduidelijk talent is.

zondag 2 april 2017

De heks en de brandweerman

Zo leuk: boeken ontdekken waarvan ik altijd dacht dat ze niks voor mij waren en daar met volle teugen van genieten. Onlangs verslond ik nota bene twee romans in het griezel- en bovennatuurlijke genre, en moest ik verrassend genoeg toegeven dat een schrijver die dat genre echt beheerst daar iets heel lezenswaardigs van kan maken.

Zeventiende-eeuwse heks

Ik weet werkelijk niet meer waar en hoe ik HEX (Nederland 2016) van Thomas Olde Heuvelt voor het eerst tegen kwam, maar ik werd in ieder geval erg nieuwsgierig toen ik las dat Stephen King en George R.R. Martin het boek aanprezen. Jemig! En het was al in meerdere talen vertaald. Wat ik wel een beetje vreemd vond, was dat in de Amerikaanse versie de hele setting veranderd was: van een dorpje bij Nijmegen naar een dorpje in New England. Typisch Amerikaans provincialisme, dacht ik, een boek moet voor die Amerikanen vooral niet te buitenlands aandoen. Denk maar aan Europese films waar Amerikaanse versies gemaakt worden. Maar in dit geval begon ik al vrij snel te snappen waarom de plot voor de Amerikanen naar hun eigen land was verhuisd.

zondag 26 maart 2017

Het eerste Oost-West conflict

Tom Holland, Persian Fire: The First World Empire
and the Battle for the West (GB 2005)
Nederlandse titel: Perzisch vuur
Geschiedenis, 448 pp.
28 februari 2017


Het zal ergens rond 1974 zijn geweest dat wij in de Griekse les geteisterd werden door de Anabasis van Xenophon, een Atheense soldaat en historicus van ergens voor Christus die iets van doen had gehad met Perzische oorlogen en daar een (in mijn ogen) oorverdovend saai boek over had geschreven. Het schijnt dat zijn Grieks relatief gemakkelijk te volgen was en daarom was het één van de eerste teksten die wij ter vertaling voorgelegd kregen. Ik heb het boek daarna zo snel mogelijk vergeten. In het weinige dat ik me er later nog van kon herinneren, ging het over de Grieks-Perzische oorlogen waarin onder meer de roemruchte slag bij Marathon plaats vond, maar dat bleek niet te kloppen. De Grieks-Perzische oorlogen waren eerder en het was niet Xenophon die daarover geschreven had, maar Herodotus. Over die oorlogen heeft Tom Holland een boek geschreven, en wat voor boek. Het leest eerder als de heet-van-de-naald artikelen van een oorlogsverslaggever dan als een duf geschiedenisboek. Heel andere koek dan Xenophon dus.

Nou ben ik op de een of andere manier niet zo van de veldslagen en dergelijke, dus het is een hele prestatie van Holland dat hij mij mee wist te krijgen. Maar het is niet alleen oorlog wat de klok slaat in dit boek. Een groot deel van dit boek gaat over het ontstaan van het Perzische wereldrijk en vervolgens over de Griekse stadsstaatjes die zich aan de periferie daarvan bevonden. Holland doet dat vlot en smakelijk en met humor, terwijl je tegelijkertijd een behoorlijk goed beeld krijgt van beide partijen.

vrijdag 17 maart 2017

'Ik ga liever met een boek naar bed'

Aldus een kop op de omslag van Margriet nummer 12, die net is uitgekomen. Lekker prikkelend, hè?

Mijn moeder was lang geleden geabonneerd op het blad. Destijds (de jaren zeventig) had je maar twee damesbladen, zoals ze toen nog heetten, en dat waren de Margriet en de Libelle. De Libelle was vooral voor de RK dames en de rest las de Margriet. Niet bepaald verwend of kieskeurig als we toen nog waren las ik het blad altijd met plezier, maar ik geloof niet dat ik het de laatste veertig jaar nog heb ingezien. Wat heeft dit alles dan met mij en mijn blog te maken? Nou eh ....... niet schrikken, maar ik ben één van die drie vrouwen die bekennen, en het is de schuld van mijn blog. Hoe dan? Welnu, dat ging zo.

zondag 12 maart 2017

Bont en uitbundig

Karan Mahajan
Family Planning (India 2008)
Roman, 264 pp.
Niet in het Nederlands vertaald
16 februari 2017


Dit boek is bijna net zo chaotisch en over-the-top en barstensvol leven als New Delhi, waar het speelt. De familie Ahuja is een soort microkosmos van het chaotische en stampvolle India: maar liefst dertien kinderen van zestien jaar en jonger en nummer veertien is onderweg. Grote gezinnen gezellig? Niet dit grote gezin: "The house was the riots of 1947, the children massacring one another with a calm disrespect for personal boundaries."

Soapster
De oudste zoon is nog maar zestien en schaamt zich zo voor de uitpuilende kinderkamer dat hij geen van zijn vrienden ooit heeft verteld hoeveel broertjes en zusjes hij heeft. 'Waarom in godsnaam zoveel?' vraagt hij aan zijn vader, de minister van Ruimtelijke Ordening, die het als zijn missie ziet om de verkeerschaos van Delhi op te lossen door de aanleg van zoveel mogelijk fly overs. Vader Rakesh moet daarop het antwoord schuldig blijven, want hij kan moeilijk bekennen dat hij zijn lelijke vrouw alleen maar sexy vindt als ze zwanger is. Rakesh heeft bovendien wel meer aan zijn hoofd en biedt even later zijn ontslag aan als minister (voor de 63ste keer). Tegelijkertijd breekt er een politieke crisis in de stad uit omdat een personage uit een populaire soap dood is gegaan (de betreffende acteur wilde de serie uit) en neemt de premier naar aanleiding daarvan een onverwachte en onconventionele stap. O ja, en zoon Arjun richt een abominabel slechte rockband op om indruk te maken op een meisje. Hij is tenslotte zestien.

zondag 5 maart 2017

De sprong in het duister

Griet op de Beeck
Vele hemels boven de zevende (België 2013)
Roman, 272 pp.
17 januari 2017


Wat een betoverend begin en wat een mooie stukken verderop in het boek. Je ziet meteen dat Op de Beeck een talentvolle schrijver met een eigen stem is. Eentje om in de gaten te houden. Maar er zijn ook minder goed uit de verf komende aspecten aan dit debuut, dat een belofte inhoudt die nog niet volledig wordt ingelost.

De ontbrekende liefde
Het boek gaat over enkele leden van een disfunctionele familie die allemaal liefde ontberen. Eva is de eerste die aan het woord komt en de belangrijkste.
Ik ben zesendertig. Dat is niet jong en ook niet oud. Ik kan heel goed autodansen en op hoge hakken lopen, risotto maken en lief zijn voor kleine dieren. Hoe dat precies moet, leven, daar ben ik nog niet helemaal achter, maar ik kan redelijk goed doen alsof. Dat is een begin, vind ik. Ik kan ook verdienstelijk uitleggen aan anderen hoe het misschien zou moeten, en daar wordt soms naar geluisterd, merk ik, wat mij dan een beetje verbaast.
Haar verhaal is hartverscheurend, vooral omdat de meest dramatische gebeurtenis in haar leven (en in het boek) met een omweg wordt prijs gegeven. Ze is op haar zesendertigste nog steeds alleen, het soort vrouw dat eindeloos geeft, maar slechts weinig terug krijgt, omdat ze dik en lelijk is. Haar twaalfjarige nichtje Lou, de dochter van haar zuster Elsie, lijkt veel op haar. Allebei zijn ze heel lief en heel kwetsbaar. Elsie is de stoere zuster, die het voor elkaar lijkt te hebben met een flitsende baan en een succesvolle man. Maar ze stort zich wel in een hartstochtelijke relatie met kunstenaar Casper, dus zo goed is haar huwelijk niet. Hun vader is Jos, een alcoholist met een zeurende vrouw en een zeer pijnlijk geheim. Op de Beeck geeft deze vijf mensen steeds afwisselend het woord.

dinsdag 28 februari 2017

Fijne rechtbanksprookjes

Inmiddels is de term binge watching ook tot Nederland doorgedrongen. Het is een creatieve variatie op de term binge drinking (wat bij ons zo treffend 'comazuipen'  heet) en het is typisch een verschijnsel uit het dvd-tijdperk, nu je in één dag of nacht een hele serie van begin tot eind uit kunt kijken. Sommige mensen, zoals een goede vriendin van mij, zijn zo vatbaar voor dit soort verslavend kijkgedrag dat ze bewust nooit een hele serie tegelijk meer in huis halen, want anders moet die achterelkaar afgekeken worden, zoals bij mij een bonbondoos in één keer leeg moet. Van comakijken heb ik zelf geen last. Meestal ben ik na een uur tv loeren wel uitgekeken en verveel ik me.

John Grisham
Even verslaafd
Maar onlangs betrapte ik mijzelf op een mooi staaltje binge reading. Ineens was ik zomaar even verslaafd aan John Grisham. Vroeger had ik ook een al een hele serie van zijn rechtbankthrillers gelezen, maar dat was in de vorige eeuw en nooit meerdere achterelkaar. Maar ineens voldeed-ie zo uitstekend dat ik er onlangs drie in successie uitlas. Zodra ik er eentje uit had, liet ik meteen een volgende op mijn e-reader zetten. Binnen een minuut gepiept met mijn Kindle en ze kostten ook maar een schijntje.

zondag 19 februari 2017

Opzet of ongeluk? Aanslag of pech?

Noah Hawley,
Before the Fall (VS 2016)
Roman, 401 pp.
Nederlandse titel: Voor de val


"Everyone has their path. The choices they’ve made. How any two people end up in the same place at the same time is a mystery. You get on an elevator with a dozen strangers. You ride a bus, wait in line for the bathroom. It happens every day. To try to predict the places we’ll go and the people we’ll meet would be pointless." Dit is de openingszin van Before the Fall en als je het uit hebt, zou je daar meteen naar moeten terugkeren. Want dit begin is mede de oplossing voor het raadsel van het privévliegtuig dat zestien minuten na het opstijgen van Martha's Vineyard met elf mensen aan boord om onverklaarbare reden in de oceaan stort. Er zijn twee overlevenden en dat zijn niet de twee hotshot miljardairs die regelmatig met privéjets vliegen, maar een toevallig meereizende kunstenaar en een klein jongetje. Waarom stort het vliegtuigje neer en waarom overleven juist zij? De vraag wordt in de eerste zin beantwoord, maar dat begrijp je pas als je het boek uit hebt.

Het verhaal achter het verhaal
Heb ik nu de plot weggegeven en het leesplezier verpest? Absoluut niet. Dit boek leest van begin tot eind als een thriller, waarin de auteur op geraffineerde wijze, vooral door flashbacks, steeds tipjes van de sluier oplicht van leven en karakter van de elf mensen aan boord. Uiteindelijk wordt ook duidelijk waarom het vliegtuig neerstort, maar achter deze onthulling gaat een veel interessanter verhaal schuil, of misschien wel meerdere verhalen, die actueel en urgent zijn, maar die de oppervlakkige lezer (zo blijkt uit sommige lezersreacties) zomaar kan missen omdat hij vanwege de knap opgebouwde spanning in veel te hoog tempo door het boek scheurt.

zondag 12 februari 2017

Op de vélocipède door het Zwarte Woud

Jerome K. Jerome,
Three Men on the Bummel (GB 1900)
Roman, 197 pp.
In talloos veel talen vertaald, maar niet in het Nederlands
Hier gratis te downloaden


Hyperbool. Grappig woord. Als je het niet kende zou je zomaar kunnen denken dat het een synoniem is voor Superbowl. Niets is minder waar. Ik ken het woord nog van mijn eerste studiejaar Engels, toen het aan de orde kwam in dat onmisbare werkje van M.H. Abrams, A Gossary of Literary Terms uit 1941. Elke week moesten we een aantal literary terms in ons hoofd stampen en zo leerde ik dat de hyperbool de stijlfiguur van de overdrijving is. Ik geloof niet dat ik vaak in de gelegenheid geweest ben om de term te hanteren, dus het doet me deugd dat ik nu eindelijk weer eens kan zeggen dat Jerome K. Jerome een meester in het gebruik van de hyperbool is. En dat dit wel een hele semi-geleerde inleiding is voor een uitermate melig werkje.